به گزارش روابط عمومی معاونت تحقیقات و فناوری، آلودگی هوا به‌عنوان یکی از مهم‌ترین چالش‌های سلامت عمومی در جهان شناخته می‌شود و در ایران نیز تأثیرات قابل‌توجهی بر کیفیت زندگی و میزان مرگ‌ومیر دارد؛ در کلان‌شهرهایی مانند مشهد، میزان ذرات معلق PM₂.₅ چندین برابر استانداردهای سازمان جهانی بهداشت گزارش شده، موضوعی که ضرورت بررسی علمی و دقیق آن را دوچندان می‌کند.

 دکتر مجید کرمانی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران با اجرای طرحی پژوهشی تحت عنوان «بررسی ارتباط بین مواجهه با ذرات معلق PM₂.₅ و مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های تنفسی، ایسکمیک قلبی و سکته‌های مغزی در مشهد طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۲»، گامی مهم در شناخت علمی اثرات این آلاینده برداشت. این پژوهش با تحلیل روند پنج‌ساله کیفیت هوا و مرگ‌ومیر، شواهدی ارائه کرده که می‌تواند راهنمای سیاست‌گذاری‌های مؤثر در کاهش ریسک سلامت و بهبود کیفیت هوای شهری باشد.

آقای دکتر کرمانی، لطفاً از سوابق علمی و پژوهشی خودتان برایمان بگوئید.

بنده دانش‌آموخته دکتری تخصصی بهداشت محیط و عضو هیأت علمی گروه مهندسی بهداشت محیط دانشگاه علوم پزشکی ایران هستم. حوزه فعالیت من شامل آلودگی هوا و سلامت، اثرات سمیّت آلاینده‌ها، ارزیابی ریسک، کیفیت هوای داخل ساختمان و اخیراً پیش‌بینی آلودگی هوا با هوش مصنوعی و سنجش از دور است. نتیجه فعالیت‌های پژوهشی من شامل ۲ فصل کتاب در Springer، حدود ۲۰۰ مقاله علمی در Scopus، ۸۵ مقاله در مجلات بین‌المللی، ۴۲۷۰ استناد و H-index برابر ۳۶ است.

دلیل انتخاب این موضوع برای پژوهش را بفرمائید و این‌که چه افرادی در این طرح پژوهشی با شما همراهی کرده‌اند. 

آلودگی هوا دومین عامل مرگ‌ومیر در جهان پس از فشار خون بالاست و سالانه موجب ۸ میلیون مرگ می‌شود. همچنین طبق گزارش بانک جهانی، خسارت آلودگی هوا در ایران بیش از ۳۰ میلیارد دلار است که برابر با ۲.۴۸ درصد تولید ناخالص ملی است.

در مشهد، میانگین سالیانه PM۲.۵ بیش از ۷ برابر رهنمود سازمان جهانی بهداشت است؛ این عدد زنگ خطری جدی برای سلامت مردم محسوب می‌شود. با وجود انجام برخی مطالعات در کشور، تحلیل دقیق رابطه کوتاه‌مدت مواجهه–پاسخ با مدل‌های آماری پیشرفته انجام نشده بود. بنابراین این طرح با هدف برآورد علمی و دقیق اثرات PM۲.۵ بر مرگ‌ومیر در مشهد طراحی شد. درانجام این پژوهش باید از همکاران خوبم  آقای دکتر احسان موسی‌فرخانی که در طراحی مدل‌های آماری و تحلیل سری زمانی و خانم مهندس فاطمه جولایی که در گردآوری، پاک‌سازی و اعتبارسنجی داده‌ها یاریگر بنده بودند نام برده و از ایشان تقدیر و تشکر کنم.

لطفاً در خصوص ابعاد این طرح پژوهشی و نوآوری‌های آن نسبت به اقداماتی که قبلاً انجام می‌شده بفرمائید. 

در این پژوهش برای نخستین‌بار رابطه مستقیم PM۲.۵ و مرگ‌ومیر اختصاصی را در مشهد با دقت بالا برآورد کرده و اثرات آلاینده را از لَگ صفر تا پنج روز تحلیل کردیم. همچنین روند پنج‌ساله آلودگی هوا را در مقیاس‌های مختلف زمانی بررسی کرده و نهایتاً شواهدی ارائه شد که قابل استفاده مستقیم در سیاست‌گذاری کاهش آلودگی هواست.

آیا نتایج حاصل از این پژوهش به مرحله بهره‌برداری هم رسیده است؟ 

اصولاً ماهیت این طرح، تحلیلی است اما هم‌اکنون نتایج آن  برای دانشگاه علوم پزشکی، سازمان محیط‌زیست و مدیریت شهری کاملاً قابل بهره‌برداری است. این پژوهش پایه‌ای علمی برای برنامه‌ریزی کاهش ریسک آلودگی هوا محسوب می‌شود.

این پژوهش قرار است چه مشکلی از مردم در ارتباط با آلودگی هوا را حل کند؟ 

نتایج این مطالعه می‌تواند به اولویت‌بندی اقدامات کنترلی، مدیریت منابع انتشار، تدوین برنامه‌های ترافیکی، مشخص‌کردن روزهای پرخطر و حفاظت از گروه‌های حساس کمک کند.همچنین با ارائه داده‌های معتبر، این پژوهش امکان آگاهی‌رسانی عمومی و بهبود رفتارهای محافظتی مردم در روزهای آلوده را فراهم می‌کند.

آیا برای تکمیل و بهره‌برداری از نتایج این طرح انتظاری از مسئولان حوزه سلامت دارید؟

برای این امر ضروری است که پایش آلودگی هوا تقویت شده و دسترسی پژوهشگران به داده‌های معتبر فراهم گردد.  نکته مهم دیگر اینکه لازم است تا همواره سیاست‌گذاران و پژوهشگران به‌صورت مستقیم در تعامل باشند.

اساساً پژوهش‌های بین‌رشته‌ای و مدل‌سازی‌های پیشرفته باید در اولویت قرار گیرند تا تصمیم‌گیری‌ها بر پایه شواهد علمی انجام شود.

آیا برنامه‌های پژوهشی دیگری برای آینده در نظر دارید؟ 

تمرکز من بر پیش‌بینی آلودگی هوا با یادگیری ماشین، توسعه مدل‌های پیشرفته اپیدمیولوژیک، و همکاری با نهادهای ملی و بین‌المللی خواهد بود. هدف، فراهم‌کردن شواهد دقیق برای کاهش ریسک سلامت و بهبود کیفیت هوا در مشهد و دیگر شهرهاست.

با تشکر از شما که وقت خود را به این مصاحبه اختصاص دادید.

مصاحبه و تنظیم: خانم رویا اسدی - کارشناس ترجمان دانش؛ دانشگاه علوم پزشکی ایران